Hangar lotniczy w Czyżynach

Hangar lotniczy w Czyżynach

Adres: ul. Stella-Sawickiego 41

Datowanie, Styl, Autor: Hangar lotniczy (samolotowy) zbudowany został w latach 1931-34, prawdopodobnie wg projektu Izydora Stelli-Sawickiego.

Własność: Gminna

Kubatura: ok. 28.000 m3

Powierzchnia użytkowa zabudowy: ok. 3.000 m2 + aneksy

Przeznaczenie pierwotne: hangar lotniczy

Użytkowanie obecne: przeznaczony do adaptacji na cele sportowo-rekreacyjne

Opis obiektu:

Hangar lotniczy usytuowany jest w Krakowie-Czyżynach, przy ul. I. Stelli-Sawickiego 41 (przy skrzyżowaniu z ul. Medweckiego). Obiekt frontem skierowany jest na północny-zachód.

Hangar lotniczy (samolotowy) zbudowany został w latach 1931-34, prawdopodobnie wg projektu Izydora Stelli-Sawickiego (1881-1957) absolwenta Politechniki Lwowskiej, inż. budownictwa drogowego i budowy mostów, profesora Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie, w latach powojennych długoletniego kierownika Katedry Statyki Budowli. Jego konstrukcje żelbetowe w latach 1920-1930-tych uznawane były za nowatorskie, a swoje doświadczenia i badania opublikował on w wydanej w 1950 roku książce pt. „Budownictwo żelbetowe”.

Hangar jest budowlą inżynierską o konstrukcji żelbetonowo-stalowej. Ściany nośne o konstrukcji żelbetowej, wypełnione są cegłą. Stalowa konstrukcja lekkiego dachu podtrzymywana jest dwoma zewnętrznymi, półkolistymi więzarami. Budowla w ścianie frontowej posiada szerokie, sześcioskrzydłowe, przesuwane wrota. Wnętrze w czasie eksploatacji powojennej uległo częściowej przebudowie.

Materiał, konstrukcja, technika.

Fundamenty i słupy nośne ścian wzniesione zostały w konstrukcji i żelbetowej, filarowej. Wypełnienie ścian cegłą ceramiczną, obustronnie tynkowaną. Przy elewacji frontowej z wrotami istnieją dwie murowane, piętrowe przybudówki.

Posadzka hangaru jest betonowa, z wykonanymi w okresie późniejszym kanałami samochodowymi. Przed frontem budowli znajduje się dawna płyta do kołowania maszyn. Otwory okienne w elewacji tylnej, umieszczone są w dwóch strefach. W górnej pierwotne duże, prostokątne okna metalowe o drobnych podziałach, natomiast w dolnej części czternaście nowych otworów okiennych, prostokątnych, ze stolarką skrzydłową, produkcji fabrycznej. Otwory wejściowe w elewacji frontowej stanowią metalowe, sześcioskrzydłowe przesuwne wrota w prowadnicach szynowych. W nich wycięte są nowsze, dwuskrzydłowe bramy z furtkami. W elewacji tylnej wbudowane zostały dwuskrzydłowe, metalowe wrota z furtką w skrzydle. Wnętrze hangaru przedzielone zostało wtórnie wbudowaną ścianą, wydzielającą tzw. stację kontroli pojazdów MPK. Dach hangaru jest dwuspadowy, o lekkiej konstrukcji stalowej, kryty blachą i częściowo przeszklony. Konstrukcja dachu podtrzymywana jest dwoma zewnętrznymi więzarami inżynierskimi.

Historia obiektu

Hangar lotniczy przy ul. I. Stelli-Sawickiego stanowi pozostałość po Porcie Lotniczym Kraków-Czyżyny. Port ten powstał z rozbudowy wojskowego lotniska w Rakowicach. W 1927 roku, powstała przy tym lotnisku cywilna, trzecia na terenie Rzeczypospolitej (po Warszawie i Lwowie) „stacja lotnicza”. Również w 1927 roku obszar lotniska w Rakowicach powiększono w kierunku wschodnim i południowym, wykupując od rolników blisko 100 ha ziemi na terenie podkrakowskiej wsi Czyżyny. W latach 1927-1928 powstała tam infrastruktura wojskowa lotniska służąca 2 Pułkowi Lotniczemu. W 1929 roku Ministerstwo Komunikacji w uzgodnieniu z władzami wojskowymi przystąpiło do budowy nowoczesnego portu lotniczego wraz z zapleczem. Przy jego wznoszeniu wykorzystano doświadczenia i plany z budów w Poznaniu i Lwowie. Pierwszy żelbetonowy hangar, położony w południowej części lotniska oddany został w 1931 roku.

Hangar lotniczy położony przy ul. Izydora Stelli-Sawickiego powstał w kolejnej fazie rozbudowy portu lotniczego i uzupełniania jego infrastruktury technicznej. Projekt budowli jest koncepcyjnie zbliżony do hangaru wzniesionego w 1931 roku, autorstwa Izydora Stelli-Sawickiego, absolwenta Politechniki Lwowskiej, inżyniera budowy dróg i mostów, późniejszego profesora AGH i ASP w Krakowie, specjalisty od statyki budowli. Choć w dostępnym opisie twórczości I. Stelli-Sawickiego nie znaleziono bezpośredniego odniesienia co do autorstwa tego obiektu, to zastosowanie podobnych rozwiązań konstrukcyjnych, a także zbliżona bryła, pozwalają przypuszczać, że hangar ten jest rozwinięciem wcześniejszej koncepcji projektanta.

Lotnisko w Czyżynach rozbudowywane było w latach ’40 przez władze okupacyjne, które umieściły na nim bazę lotniczą Luftwaffe. We wrześniu 1939 r., a także w styczniu 1945 r lotnisko zostało zbombardowane. W 1945 r. jego odbudową kierowali Rosjanie, którzy umieścili tu swoją bazę lotniczą. Armia Czerwona przekazała lotnisko władzom polskim pod koniec 1945 r. W latach powojennych port lotniczy w Krakowie-Czyżynach obsługiwał krajowe, pasażerskie połączenia lotnicze. W 1963 r. został zlikwidowany, a jego tereny zostały przejęte przez Miasto Kraków i przeznaczone pod mieszkalnictwo. Na terenie dawnego lotniska znajdują się dziś dwa osiedla mieszkaniowe (Dywizjonu 303 i 2 Pułku Lotniczego), budynki Akademii Wychowania Fizycznego, Politechniki Krakowskiej oraz firm takich jak Comarch i Linde Gaz. Część dawnego portu obejmująca ok. 4ha 61a z dużym fragmentem dawnej zabudowy (hangary, warsztaty itp.) przejęło Muzeum Lotnictwa Polskiego.

Hangar przy ul. Stella-Sawickiego do połowy lat ’90 był użytkowany przez Miejskie Przedsiębiorstwo Komunikacyjne w Krakowie. W adaptowanym hangarze mieściła się zajezdnia autobusowa z warsztatami naprawczymi. Przy budowli wzniesiono w latach 1965-90 szereg budynków towarzyszących. Obecnie hangar, wraz z budynkami i działką należy do Gminy Miejskiej Kraków.

oprac. Jerzy Woźniakiewicz

fot. Jerzy Woźniakiewicz

Materiały udostępnione dzięki uprzejmości Miejskiego Konserwatora Zabytków.

Dokumentacje / Bibliografie:

  • Mikulski M., Glass A., Polski transport lotniczy 1918-1978. Warszawa 1980.
  • Glass A., Postęp techniczny w polskiej komunikacji lotniczej w latach międzywojennych „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej”, nr 3, 1968.
  • Adamczewski J., Mała Encyklopedia Krakowa. Kraków 1997 (hasła Rakowice, Balice, Lotnisko, Muzeum Lotnictwa)
  • Staniszowa-Adamczewska T., Adamczewski J., Kraków. Ulica imienia …, Kraków 2000. (ul. Izydora Stelli-Sawickiego).
  • Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa Ośrodka Dokumentacji Zabytków w Warszawie (Marek H. Grabski sierpień 2001).